Đến nay, HTX Bưởi Da Xanh Bến Tre đã gần 10 thành lập và phát triển, đó không chỉ là hành trình của một tổ chức, của con người, mà đó còn là một chặng đường đã và đang góp vào hành trình chung của quả bưởi Da Xanh Bến Tre trên bản đồ đặc sản. Hành trình của trái bưởi da xanh là một minh chứng sống động, phản ánh quá trình tiến hóa dài hạn từ một giống cây đột biến vô danh trong vườn nhà trở thành một tài sản trí tuệ, một tài nguyên thương mại mang tầm vóc quốc gia. Hành trình ấy mang đậm dấu ấn của những cá nhân tiên phong, sự can thiệp của khoa học nông học và quá trình chọn lọc tự nhiên vô cùng tinh tế.
1.1. Vùng Đất Phù Sa Và Sự Phát Hiện Của Tiền Nhân
Dữ liệu lịch sử và các ghi chép điền dã lâu đời cho thấy nguồn gốc của cây bưởi da xanh gắn liền chặt chẽ với vùng đất Bến Tre, một không gian sinh thái đặc thù được bồi đắp bởi hệ thống sông ngòi chằng chịt và nguồn phù sa vô tận của dòng sông Tiền. Đa số các tài liệu nông học uy tín và những câu chuyện lưu truyền trong dân gian Đồng bằng sông Cửu Long đều xác nhận rằng, người đầu tiên phát hiện và mang giống bưởi này về nhân giống là ông Trần Văn Luông (thường được cộng đồng gọi một cách thân thuộc là Sáu Luông, sinh năm 1905, mất năm 1979), cư trú tại xã Thanh Tân, huyện Mỏ Cày (nay là huyện Mỏ Cày Bắc), tỉnh Bến Tre.
Theo các ghi chép lịch sử thông qua lời kể của các con ông Sáu Luông, vào khoảng năm 1940, trong một lần đi dự đám giỗ tại một làng quê lân cận, ông Sáu Luông đã tình cờ được mời thưởng thức một giống bưởi lạ. Sự kinh ngạc xuất hiện khi lớp vỏ bên ngoài vẫn duy trì màu xanh sẫm nhưng khi bổ ra, phần ruột lại mang sắc hồng bắt mắt, cùng với vị ngọt thanh tao, ráo nước và hoàn toàn không để lại dư vị đắng. Nhận thức được phẩm chất xuất sắc của loại quả này, ông Sáu Luông đã quyết định xin giống mang về trồng tại khu vườn của gia đình mình. Từ những mầm cây nguyên sơ này, đặc tính vỏ xanh ruột hồng bắt đầu lan tỏa, bén rễ sâu vào hệ sinh thái miệt vườn Mỏ Cày, mở ra chương đầu tiên cho lịch sử phát triển của giống bưởi lừng danh nhất Việt Nam. Những gốc bưởi đầu tiên đó không chỉ là di sản của một gia đình mà còn là nguồn gen quý báu, đặt nền móng cho các hệ thống chuyên canh khổng lồ sau này.
1.2. Bước Ngoặt Thương Mại Hóa: Tầm Nhìn Tiên Phong Của Lão Nông Ba Rô Và Thương Hiệu BR99
Song song với những gốc bưởi tại Mỏ Cày, một nhánh lịch sử khác cũng đóng góp to lớn vào việc thương mại hóa, bảo vệ nguồn gen và kiến tạo tư duy thương hiệu cho giống bưởi này, gắn liền với tên tuổi của lão nông Đặng Văn Rô (thường gọi là Ba Rô, 81 tuổi, ngụ phường Bến Tre, tỉnh Vĩnh Long – trước đây thuộc địa phận tỉnh Bến Tre cũ).Sự tham gia của ông Ba Rô vào chuỗi lịch sử này đã đẩy nhanh quá trình chuyển đổi bưởi da xanh từ một giống cây trồng tự cung tự cấp sang một mặt hàng kinh tế có giá trị cao.
Theo những hồi ức được ghi nhận, vào năm 1973, gia đình ông Đặng Văn Rô sở hữu một cây bưởi đột biến có tuổi đời khoảng 20 năm, cho ra những trái bưởi có lớp vỏ xanh mướt, ruột bên trong mang màu hồng đào rực rỡ.Điểm đặc biệt khiến giống cây này trở nên đắt giá là khi quả đạt đến độ chín sinh lý tối ưu, cấu trúc hạt bưởi tự động teo nhỏ lại hoặc biến mất hoàn toàn, tạo ra trải nghiệm tiêu dùng tuyệt hảo. Với nhãn quan sắc bén của một nhà nông lão luyện, ông Ba Rô đã tiến hành chiết 30 nhánh từ cây bưởi đột biến này để tiếp tục nhân giống bảo tồn.
Sau sự kiện lịch sử năm 1975, cây mẹ già cỗi đã chết và bị đốn bỏ, nhưng thế hệ 30 cây chiết thứ hai đã trưởng thành, bắt đầu đơm hoa kết trái và duy trì trọn vẹn đặc tính di truyền ưu việt. Nhận thấy hiệu quả kinh tế vượt trội, ông Ba Rô đã đưa ra một quyết định mang tính chiến lược: mạnh dạn chuyển đổi toàn bộ cơ cấu cây trồng, đốn bỏ các loại cây truyền thống như nhãn và cam sành để chuyên canh bưởi da xanh trên diện tích ban đầu là 400m², sau đó mở rộng lên gần 2.000m². Đến năm 2003, tư duy vượt thời đại của ông được thể hiện rõ nét khi ông trở thành một trong những nông dân đầu tiên tại Đồng bằng sông Cửu Long đăng ký nhãn hiệu độc quyền cho nông sản của mình với tên gọi "BR99" (Bưởi Rô 1999), trực tiếp cung cấp hàng nghìn cây giống ra thị trường với mức giá cao kỷ lục từ 40.000 đến 50.000 đồng/nhánh, tạo ra một cơn sốt nông nghiệp thực sự tại khu vực.
1.3. Khẳng Định Uy Tín Khoa Học: Các Giải Thưởng Danh Giá Từ Viện Nghiên Cứu Và Cơ Quan Ban Ngành
Danh tiếng của bưởi da xanh sẽ mãi chỉ bó hẹp trong ranh giới các xóm ấp hoặc bị giới hạn bởi sự đánh giá cảm tính của người nông dân nếu không có sự can thiệp, đánh giá và công nhận từ các định chế khoa học uy tín. Bước ngoặt lịch sử giúp bưởi da xanh định danh chính thức diễn ra vào đầu năm 1999 tại tỉnh Tiền Giang (nay thuộc địa phận hành chính Đồng Tháp theo một số phân định cũ), khi ông Đặng Văn Rô mang 3 trái bưởi da xanh dự thi tại hội thi cây trái ngon toàn Đồng bằng sông Cửu Long và bất ngờ xuất sắc giành giải Nhì.6 Đây là lần đầu tiên, bưởi da xanh chính thức bước ra ánh sáng của các diễn đàn chuyên môn quy mô lớn, thu hút sự chú ý của giới học giả nông học.
Tuy nhiên, đỉnh cao vinh quang và sự thừa nhận học thuật vững chắc nhất đến từ các hội thi khắt khe do Viện Nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam (SOFRI) tổ chức. Trong các hội thi đánh giá chất lượng và tuyển chọn cây giống cấp quốc gia này, bưởi da xanh Bến Tre đã liên tiếp vượt qua hàng loạt đối thủ nặng ký để vinh dự đạt giải Nhất tại hạng mục "Trái ngon".
Đáng chú ý nhất là trường hợp của nhà vườn Lê Văn Hoa (thường gọi là Hai Hoa), cư ngụ tại ấp Tân Phú, xã Sơn Định, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre. Giống bưởi da xanh nhãn hiệu "2H" của ông Hai Hoa đã đoạt giải Nhất tại Hội thi Cây giống tốt của SOFRI nhờ vào hàng loạt ưu điểm sinh học: trái tròn cân đối, vỏ mỏng, múi đều đặn, dễ tróc, tầng trung bì màu hồng đẹp mắt, vị ngọt thanh và đặc biệt là đặc tính 100% không hạt. Sự xuất sắc của bưởi "2H" trên thị trường được định lượng bằng giá bán: trong khi bưởi không nhãn mác chỉ đạt 11.000 - 12.000 đồng/kg, bưởi của ông Hai Hoa được phân phối tại Cửa hàng trung tâm Quận I, TP. Hồ Chí Minh với mức giá 16.000 đồng/kg.
Để giải quyết hiện tượng "trở chứng" có hạt (từ 5-20 hạt/trái) do vấn đề thụ phấn chéo với các loài cây có múi khác trong vườn (như cam sành, cam mật), ông Hai Hoa đã phối hợp cùng các nhà khoa học từ SOFRI và Đại học Cần Thơ để nghiên cứu. Ông đã tự sáng chế ra công cụ "bảo hiểm" sinh học: một chiếc lồng kẽm bọc lưới nylon hình vuông (cạnh 25-30cm, đường kính miệng 10-12cm, sâu 12cm) trùm lên các chùm hoa bưởi, ngăn cản hoàn toàn phấn hoang từ các vườn lân cận rơi vào thụ phấn. Sáng kiến thực tiễn này không chỉ bảo vệ vẹn toàn thương hiệu "2H", mà còn đóng góp một phương pháp quản lý sinh học quan trọng cho toàn bộ quy trình tiêu chuẩn hóa bưởi da xanh không hạt xuất khẩu sau này.
1.4. Sự Lan Tỏa Địa Lý
Sức hấp dẫn kinh tế của bưởi da xanh nhanh chóng vượt qua biên giới Bến Tre, lan tỏa sang các tỉnh lân cận và tiếp tục gặt hái thành công. Tiêu biểu là trường hợp của anh Nguyễn Văn Thăng (ấp 4, xã Thạnh Hòa, huyện Bến Lức, tỉnh Long An). Năm 2002, anh Thăng nhận được 25 gốc bưởi da xanh từ một người bạn Bến Tre mang về trồng thử nghiệm xen canh trên đất phèn chua. Nhờ kỹ thuật chăm sóc khoa học, vườn bưởi sinh trưởng mạnh mẽ, đem lại lợi nhuận từ 150 - 200 triệu đồng/năm (một con số rất lớn vào thời điểm 2006). Khi tham gia "đấu xảo" giống bưởi da xanh, anh Thăng đã liên tiếp đạt giải Nhất tại Hội thi trái ngon và an toàn thực phẩm trong khuôn khổ Hội chợ nông nghiệp quốc tế Việt Nam (2008), và giải Ba tại Festival trái cây Việt Nam lần thứ I (2010) tại Tiền Giang.
Không dừng lại ở những sân chơi học thuật do Nhà nước tổ chức, sự công nhận còn được hiện thực hóa thông qua các định chế tư nhân. Năm 2018, Công ty TNHH Garsoni Việt Nam phối hợp chặt chẽ cùng Chi Cục Trồng Trọt và Bảo Vệ Thực Vật tỉnh Bến Tre (đại diện là ông Nguyễn Văn Dũng, Phó Chi Cục Trưởng) đã tổ chức hội thi mang tên "Nữ Hoàng Bưởi" đầu tiên tại Việt Nam. Sự kiện quy tụ hơn 300 nông hộ xuất sắc từ Bến Tre, Tiền Giang, Sóc Trăng. Vượt qua hai vòng thi khắt khe về đánh giá chất lượng quả và vấn đáp kiến thức nông học thực tế, bà Phan Thị Trơn (huyện Giồng Trôm, Bến Tre) đã xuất sắc giành ngôi vị quán quân với giải thưởng 50 triệu đồng. Các giải thưởng tiếp theo vinh danh ông Lê Văn Hồng (Mỹ Thạnh An, Bến Tre - 20 triệu đồng) và ông Nguyễn Văn Bé Tư (Kế Sách, Sóc Trăng - 10 triệu đồng). Theo ông Trần Thế Năng, một đại lý phân phối, sự kiện này đã kích hoạt một làn sóng học hỏi kỹ thuật canh tác mạnh mẽ chưa từng có trong cộng đồng nông dân.
Những thành tích và giải thưởng này không đơn thuần là những tấm bằng khen mang tính biểu tượng. Chúng đóng vai trò như một hệ thống "bảo chứng chất lượng sơ khởi" (early peer-reviewed validation), thiết lập niềm tin vững chắc trên thị trường nội địa. Đây là tiền đề chính sách và kinh tế cực kỳ quan trọng, thôi thúc chính quyền địa phương và cộng đồng nông dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, từ đó hình thành nên các HTX quy mô lớn như HTX Bưởi Da Xanh Bến Tre hay HTX Nông nghiệp Châu Hưng (Chợ Lách, Bến Tre - phát triển từ 2012). Các tổ chức này đã chuẩn bị sẵn sàng một sản lượng khổng lồ để đáp ứng cho mục tiêu xuất khẩu quy mô công nghiệp B2B trong thập kỷ tiếp theo. (còn tiếp)
